و تاريخ و صاحب نوشته‌هاى ادبى در تاريخ و انساب و شهرشناسى و غير آنهاست . وى در خردسالى ، در سرزمين خود اسير شد . تاجرى در بغداد ، او را خريد . هنگامى كه باليد و بزرگ شد ، مقدارى نحو و لغت خواند و صاحبش وى را در سفرهاى تجارى به كار گرفت . سپس بين او و صاحبش ماجرايى رخ داد كه به آزاد شدن او انجاميد . پس صاحبش او را از خود دور كرد . پس از آزادى ، ياقوت به آموختن فقه پرداخت و به سبب مطالعه ، بهره‌هايى فرا چنگ آورد . وى كتابى در چهار مجلّد نگاشت و آن را « إرشاد الألبّاء إلى معرفة الأدباء » ناميد . همچنين كتابى ديگر در سرگذشت شعراى پيشين و پسين نوشت و كتابهاى پر شمار ديگرى نيز تأليف كرد . او را در به دست آوردن معارف ، همّتى بلند بود . « 1 » 5 . ابن حجر : ياقوت رومى كاتبِ حموى : ابن نجّار مىگويد : ياقوت باهوش و خوش فهم بود . وى براى يافتن نژاد و نسل بزرگان ، به شهرهاى شام و مصر و بحرين و خراسان سفر كرد و حديث شنيد . او فرهنگ‌نامه‌هايى در شهرشناسى ( معجم البلدان ) و احوال اديبان ( معجم الادباء ) و نامهاى كوهها و رودها و سرزمينها تأليف كرد . ابن نجّار « 2 » نيز گفته است : ياقوت مردى بسيار با فضل ، خوش صحبت ،

--> ( 1 ) . مرآت الجنان ، حوادث سال 543 . پاورقى شمارهء 1 صفحهء پيشين را ببينيد . ( مترجم ) ( 2 ) . بهتر است كه شرح حال ابن نجّار - همو كه ابن حجر سخن وى را در ستايش ياقوت نقل كرده است - نيزذكر شود . ابن شاكر كتبى مىگويد : ابن نجّار تاريخى در ذيل تاريخ خطيب نگاشت و آنچه را خطيب نياورده بود ، در آن آورد كه به سى جلد رسيد و اين خود ، نشان دهندهء تبحّر و گستردگى دانش او در تاريخ است . ابن نجّار ، امام ، ثقه ، حجّت ، قارى قرآن ، تجويدى ، خوش سخن ، زيرك و فروتن بود . مشايخى كه او از آنها روايت مىكند ، به سه هزار تن مىرسند . بيست و هفت سال براى به دست آوردن دانش در سفر بود . . . وى صاحب كتاب « القمر المنير في المسند الكبير » است كه نام هر صحابى و هر حديثى را كه متعلّق به اوست در آن آورده است . آثار ديگرش عبارت‌اند از : « كنز الإمام في معرفة السنن و الأحكام » ، « المختلف و المؤتلف » ( در ذيل رجال ابن ماكولا ) ، « المتّفق و المفترق » ، « نسبة المحدّثين إلى الآباء و البلدان » ، « العوالي » ، « المعجم » ، « جنّة الناظرين في معرفة التابعين » ، « الكمال في معرفة الرجال » ، « القصر الفائق في عيون أخبار الدنيا » ، « محاسن تواريخ الخلائق » ، « الدرّة الثمينة في أخبار المدينة » ، « نزهة الورى في أخبار أمّ القرى » و . . . . ( فوات الوفيات 4 / 36 )